Jarosław RubinSkończyłem właśnie czytać „Czterech zuchwałych. Od piasków Afryki do serca III Rzeszy” Alexa Kershawa. Bohaterami opowieści są czterej żołnierze amerykańskiej 3 Dywizji Piechoty „Chłopcy znad Marny”: Maurice Britt, Michael Daly, Keith Ware i Audie Murphy. Kershaw pokazuje ich losy na tle szlaku bojowego dywizji, który zaczyna się od desantu w Afryce Północnej, a następnie prowadzi przez Sycylię, Włochy i Francję aż do Niemiec.
Tytułowi „czterej zuchwali” należeli do grona amerykańskich żołnierzy, którzy otrzymali najwięcej odznaczeń podczas II wojny światowej. Każdy z nich został uhonorowany Medalem Honoru (Medal of Honor) – najwyższym amerykańskim odznaczeniem wojskowym za męstwo w walce.
Czterech zuchwałych i 3 Dywizja Piechoty
Polskie wydanie książki Czterech zuchwałych ukazało się w 2026 roku nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Książka ma 368 stron, zawiera 16-stronicową wkładkę ze zdjęciami i została podzielona na cztery części i 16 rozdziałów.
Pierwsza część, „Rejon Morza Śródziemnego”, prowadzi od Afryki Północnej przez Sycylię i kampanię włoską. Druga została poświęcona Francji. Znajdziemy w niej między innymi opis znacznie mniej znanego i rzadziej przedstawianego w książkach lądowania aliantów na południu Francji w sierpniu 1944 roku, już po desancie w Normandii. Kolejne rozdziały prowadzą przez Francję i Niemcy, natomiast ostatnia część – „Pokój” – przedstawia powojenne losy czterech bohaterów.
Autorem książki jest Alex Kershaw, brytyjski dziennikarz i autor książek historycznych, od 1994 roku mieszkający w Stanach Zjednoczonych. Pisze o II wojnie światowej, a polscy czytelnicy mogą znać jego wcześniejsze książki, między innymi „Tak niewielu. Piloci, którzy sprzeciwili się ojczyźnie, by walczyć z Hitlerem”, „Ucieczka z głębin”, „Pluton. Bohaterowie w Ardenach”, „Misja Wallenberga” oraz „Liberator”.
Kershaw nie pisze klasycznej historii 3 Dywizji Piechoty. Kolejne kampanie i bitwy pokazuje przede wszystkim przez losy czterech żołnierzy, ale na kartach książki pojawia się także wiele innych postaci związanych z dywizją. W ten sposób poznajemy również jej szlak bojowy.
Najbardziej interesowała mnie część włoska
Najbardziej interesowała mnie część dotycząca walk we Włoszech. We wrześniu 2026 roku, podczas pobytu pod Neapolem i w Cassino, odwiedzałem szerzej pojęte okolice Monte Cassino oraz miejsca związane z kampanią włoską. Przy lekturze mogłem więc wrócić do wielu miejsc, które widziałem zaledwie kilka tygodni wcześniej.
W książce pojawiają się między innymi walki 3 Dywizji Piechoty w rejonie Mignano Monte Lungo. To okolice, które opisuję również w przewodniku „Monte Cassino i okolice”. Walki prowadzone tutaj pod koniec 1943 roku były preludium bitwy o Monte Cassino i częścią działań mających otworzyć aliantom drogę w kierunku Cassino i Linii Gustawa.
We wrześniu 2026 roku odwiedziłem także Museo Historicus w Caspoli, miejscowości należącej do gminy Mignano Monte Lungo. W muzeum znajduje się ekspozycja poświęcona amerykańskiej 3 Dywizji Piechoty. Zobaczyłem tam między innymi kopię Medalu Honoru oraz pamiątki po jednym z żołnierzy dywizji. Na ekspozycji znajduje się również charakterystyczna niebiesko-biała oznaka 3 Dywizji Piechoty.
Kolejnym ważnym dla mnie fragmentem książki są walki na przyczółku Anzio. Operacja „Shingle” rozpoczęła się 22 stycznia 1944 roku. W czasie, gdy kolejne jednostki alianckie próbowały przełamać niemiecką obronę pod Cassino, 3 Dywizja Piechoty prowadziła ciężkie walki na przyczółku Anzio. Oba kierunki działań były częścią bitwy o Rzym.
Warto o tym pamiętać, patrząc na bitwę o Monte Cassino. Walki pod Anzio nie były odrębnym epizodem rozgrywającym się gdzieś na północ od Cassino. Toczyły się równolegle z kolejnymi bitwami o Monte Cassino i były drugim ważnym kierunkiem alianckich działań prowadzących do Rzymu. James Holland w swojej książce „Monte Cassino 1944” również szeroko opisuje operację „Shingle” w kontekście walk o Rzym.
Z walkami na przyczółku Anzio wiąże się także jedna z postaci opisanych przez Kershawa – sierż. Sylvester Antolak, Amerykanin polskiego pochodzenia i żołnierz 15 Pułku Piechoty 3 Dywizji. Antolak nie należy do czterech tytułowych bohaterów książki. Poległ 24 maja 1944 roku podczas walk w rejonie Cisterna di Littoria i został pośmiertnie odznaczony Medalem Honoru.
We wrześniu 2026 roku odwiedziłem także Sicily–Rome American Cemetery w Nettuno. Pochowano tam sierż. Sylvestra Antolaka, jednego z dwóch kawalerów Medalu Honoru spoczywających na tym cmentarzu.
Data jego śmierci dobrze pokazuje, jak blisko w czasie przebiegały działania pod Anzio i pod Monte Cassino. 24 maja 1944 roku czwarta bitwa o Monte Cassino jeszcze trwała. Polscy żołnierze sześć dni wcześniej weszli do ruin klasztoru, ale 2 Korpus Polski nadal walczył o Piedimonte San Germano, zdobyte 25 maja. W tym samym czasie 3 Dywizja Piechoty przebijała się z przyczółka Anzio.
Po wojnie
Kershaw nie kończy swojej opowieści wraz z kapitulacją Niemiec. Ostatnia część książki pokazuje, co stało się z Brittem, Dalym, Ware’em i Murphym po zakończeniu wojny. Ten fragment mnie zaciekawił, a nawet zaskoczył.
Okazuje się, że Audie Murphy zrobił po wojnie karierę filmową w Hollywood i wystąpił w kilkudziesięciu filmach. Zagrał także samego siebie w ekranizacji własnych wojennych wspomnień „To Hell and Back”. Keith Ware pozostał w armii, doszedł do stopnia generała majora i podczas wojny w Wietnamie dowodził 1 Dywizją Piechoty. Zginął w 1968 roku, kiedy jego śmigłowiec został zestrzelony podczas działań bojowych.
Znamienne jest też samo zakończenie książki. Kershaw przytacza słowa Michaela Daly’ego, żołnierza odznaczonego Medalem Honoru za niezwykłe męstwo na polu walki. Przed śmiercią Daly powiedział księdzu:
„Świat potrzebuje ludzi czyniących pokój. Strzelać może każdy”.
Sięgnij po „Czterech zuchwałych”
Polecam książkę „Czterech zuchwałych” miłośnikom historii II wojny światowej i europejskiego teatru działań. Kershaw dobrze łączy historie konkretnych żołnierzy z opisem działań 3 Dywizji Piechoty. Możesz śledzić losy czterech żołnierzy od pierwszych walk w Afryce Północnej aż po ich powojenne życie, a jednocześnie poznasz szlak bojowy dywizji.
Dla mnie dodatkową wartość miała część włoska. Monte Lungo, Anzio, Cisterna czy cmentarz wojenny w Nettuno to miejsca, które odwiedzałem i które wiążą się z historią bitwy o Rzym. „Czterech zuchwałych” dobrze uzupełniło więc moje tegoroczne wędrówki po szerzej pojętych okolicach Monte Cassino.
