Jarosław RubinW piątek 2 października 2026 roku, w 40. rocznicę śmierci płk. dypl. Piotra Harcaja (KMC nr 14769), w Kumowie Plebańskim i na Górze Kumowskiej odbędzie się uroczystość poświęcona jego pamięci. Na grobie oficera 5 Kresowej Dywizji Piechoty, uczestnika walk pod Monte Cassino i kawalera Orderu Wojennego Virtuti Militari, zostanie umieszczona tabliczka „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Polski”.
Uroczystość w Kumowie Plebańskim i na Górze Kumowskiej
Uroczystość rozpocznie się o godzinie 12.00 mszą świętą w kościele w Kumowie Plebańskim koło Chełma, w rodzinnej parafii Piotra Harcaja. W nabożeństwie weźmie udział chór z lokalnego liceum. Obecne będzie również wojsko z kompanią honorową, trębaczem i werblistą.
Po mszy w kościele odbędą się przemówienia. Następnie uczestnicy wraz z żołnierzami przejdą na Górę Kumowską, pokonując trasę długości około 1,5 km. Znajduje się tam grób pułkownika oraz ufundowana przez niego Figura Pamięci Poległych pod Monte Cassino.
Przy mogile zaplanowano złożenie kwiatów, przemówienia oraz umieszczenie przez dyrektora lubelskiego oddziału IPN tabliczki „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Polski”. Odbędzie się także apel pamięci, a uroczystość zakończy salwa honorowa. Przewidywana godzina zakończenia to około 15.00.
Ze Strachosławia do 2 Korpusu Polskiego
Piotr Harcaj urodził się 21 czerwca 1907 roku w Strachosławiu koło Chełma jako najmłodszy z siedmiu synów Pawła i Tekli. W dzieciństwie stracił ojca, a w dniu osiemnastych urodzin także matkę. W dalszej nauce wspierali go starsi bracia. Wybrał służbę wojskową, zdobywając wykształcenie artyleryjskie, a następnie kwalifikacje oficera dyplomowanego.
We wrześniu 1939 roku walczył w rejonie Łowicza. Ranny, dostał się do niemieckiej niewoli. Przebywał w szpitalach w Skierniewicach i Brwinowie, skąd uciekł do Warszawy i włączył się w działalność konspiracyjną.
Na początku 1940 roku został zatrzymany przez Sowietów. Przeszedł przez więzienie w Białymstoku i łagry, a po ogłoszeniu amnestii w 1941 roku dołączył do formującej się Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Wraz z nią opuścił Związek Sowiecki. Dalsza służba zaprowadziła go przez Bliski Wschód do Włoch, gdzie walczył w szeregach 5 Kresowej Dywizji Piechoty.
Piotr Harcaj w czasie bitwy o Monte Cassino
W czasie bitwy o Monte Cassino mjr Piotr Harcaj był szefem oddziału operacyjnego 5 Kresowej Dywizji Piechoty i uczestniczył w planowaniu jej działań. Melchior Wańkowicz opisał go na kartach książki „Monte Cassino”, między innymi w rozdziale „Śmierć pułkownika Kurka”.
Mjr Harcaj towarzyszył pułkownikowi Kurkowi, dowódcy 5 Brygady, który wyruszył na pierwszą linię, aby na miejscu pokierować natarciem. Przeszli przez pozycje 14 batalionu i Widmo, kierując się na Małe Sant’Angelo. Pod silnym ogniem niemieckich moździerzy szukali osłony wśród skał.
Harcaj wskazał pułkownikowi miejsce między dwoma głazami, sam zaś znalazł się tuż za nim. Chwilę później niemiecki pocisk moździerzowy zabił płk. Kurka. Major ruszył następnie pod ostrzałem do majora Stańczyka, aby powiadomić pułkownika Rudnickiego o sytuacji. Wańkowicz zapisał: „Harcaj biegnie do Stańczyka powiadomić pułkownika Rudnickiego o sytuacji; szpandał prowadzi go cały czas”.
Virtuti Militari i pozostałe odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari Piotr Harcaj otrzymał za męstwo i wybitne czyny bojowe podczas walk 2 Korpusu Polskiego o Ankonę w 1944 roku. W dokumencie nadania figuruje jako major dyplomowany Piotr Witold Harcaj z 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Nadanie nastąpiło zarządzeniem Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 30 lipca 1944 roku, ogłoszonym w „Dzienniku Personalnym” z 29 września 1944 roku.
Zachowany wykaz, sporządzony przez Stanisława Zajączkowskiego 11 listopada 1986 roku, wymienia następujące ordery, odznaczenia i medale Harcaja:
- Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari — V klasy;
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski — IV klasy;
- Krzyż Walecznych — trzykrotnie;
- Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami;
- Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino nr 14769;
- Medal Wojska;
- Brązowy Medal za Długoletnią Służbę — za 10 lat;
- Srebrny Medal za Długoletnią Służbę — za 20 lat;
- Złoty Medal Skarbu Narodowego — dwukrotnie;
- Złoty Medal Żołnierzy Kresowych;
- włoski Croce al Valor Militare;
- Krzyż Jerozolimski;
- brytyjski Defence Medal;
- brytyjską 1939–1945 Star;
- brytyjską Italy Star.
Wykaz obejmuje również Odznakę Honorową za Rany oraz odznaki Korpusu Kadetów nr 2, Szkoły Podchorążych Artylerii, 16 Pułku Artylerii Lekkiej, Wyższej Szkoły Wojennej i Odznakę Pamiątkową 5 Dywizji Kresowej. Z brytyjskich odznaczeń Harcaj później zrezygnował w proteście przeciw traktowaniu polskich żołnierzy podczas demobilizacji.
„Bunt Kresowej” i protest przeciw traktowaniu polskich żołnierzy
Jeszcze we Włoszech Harcaj sprzeciwił się warunkom demobilizacji Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Jako szef sztabu 5 Kresowej Dywizji Piechoty był jednym z inicjatorów protestu określanego jako „Bunt Kresowej”. Żołnierze mieli złożyć broń, choć Polska nie odzyskała wolności, a wielu z nich nie mogło bezpiecznie wrócić do kraju. Na znak protestu Harcaj zrezygnował z funkcji szefa sztabu dywizji.
Następnie zajmował się sprowadzaniem na Zachód rodzin polskich żołnierzy. Udało mu się sprowadzić również własną żonę i syna. Później, już w Wielkiej Brytanii, kierował obozem przejściowym w Middlezoy. Gdy dowiedział się o zakuwaniu w kajdany i więzieniu żołnierzy odmawiających przyjęcia brytyjskich warunków demobilizacji, zrezygnował również z tej funkcji.
Wydarzenia te opisuje książka „Odmowa wykonania. Pułkownik Harcaj i demobilizacja PSZ. Relacje – Dokumenty – Wspomnienia”, opracowana przez Marię Karpowicz i wydana przez LTW w 2010 roku. Przybliża zarówno rolę Harcaja w „Buncie Kresowej”, jak i jego sprzeciw wobec sposobu zakończenia służby polskich żołnierzy.
Emigracja i powrót na Górę Kumowską
Z Wielkiej Brytanii Piotr Harcaj wyjechał wraz z rodziną do Chicago. Działał w środowisku kombatanckim, wspierał potrzebujących i angażował się w upamiętnianie bitwy o Monte Cassino oraz żołnierzy 2 Korpusu Polskiego. Zmarł w Chicago 2 października 1986 roku.
Miejsce swojego pochówku wybrał jednak w rodzinnych stronach. Z Górą Kumowską wiązały go wspomnienia z dzieciństwa, kiedy chodził ze Strachosławia na katechezę do Kumowa Plebańskiego. Po drodze odpoczywał tam z kolegą pod gruszą, obok drewnianego krzyża. Według przekazanego życiorysu już wtedy mówił, że chciałby kiedyś spocząć w tym miejscu.
Po śmierci pułkownika jego bratanek Zbigniew poleciał do Stanów Zjednoczonych i przywiózł prochy do Strachosławia, gdzie przekazał je rodzinie. Zgodnie z ostatnią wolą Harcaja złożono je na Górze Kumowskiej, pod ufundowanym przez niego upamiętnieniem poległych pod Monte Cassino. Niewielką część prochów umieszczono także w grobie jego matki. W ten symboliczny sposób spełniono życzenie, aby jego serce spoczęło u jej stóp.
Grób w ewidencji IPN
W piśmie z 10 sierpnia 2026 roku Instytut Pamięci Narodowej potwierdził wpisanie mogiły Piotra Harcaja do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski pod numerem 13603. Dokument wymienia jego udział w kampanii wrześniowej 1939 roku, służbę w 2 Korpusie Polskim oraz funkcję szefa sztabu 5 Kresowej Dywizji Piechoty.
Podczas październikowej uroczystości na grobie zostanie umieszczona tabliczka potwierdzająca ten status. Osoby, które chcą uczcić pamięć pułkownika, będą mogły uczestniczyć zarówno w mszy w Kumowie Plebańskim, jak i w przemarszu oraz uroczystości przy jego mogile.
Inicjatorem upamiętnienia płk. Piotra Harcaja jest Tomasz Dubiel. Dziękuję mu za przekazanie informacji o uroczystości oraz materiałów, które wykorzystałem do przygotowania tego artykułu.
