Jarosław Rubin28 października 2026 roku przypada 82. rocznica wyzwolenia Predappio. Miasto zdobyli żołnierze 18 Lwowskiego Batalionu Strzelców z 5 Kresowej Dywizji Piechoty podczas walk 2 Korpusu Polskiego w Apeninie Emiliańskim.
Do Predappio przyjechałem we wrześniu 2015 roku. Interesowała mnie architektura włoskiego racjonalizmu, ale sama była dla mnie niewystarczającym powodem do wizyty. Chciałem również zobaczyć miejsca związane z polskimi żołnierzami. To, że urodził się tu i został pochowany Mussolini, trudno uznać za wystarczający powód, aby Polak skierował się do tego miasteczka. Historia 18 batalionu daje taki powód.
Początek walk o Predappio
Jesienią 1944 roku żołnierze 2 Korpusu Polskiego walczyli w Apeninie Emiliańskim. Góry, deszcz, zniszczone mosty i zaminowane drogi utrudniały natarcie oraz dostarczanie zaopatrzenia. Zadanie zajęcia Predappio otrzymał 18 Lwowski Batalion Strzelców z 6 Lwowskiej Brygady Piechoty 5 Kresowej Dywizji Piechoty.
Batalionem dowodził mjr dypl. Aleksander Florkowski, który objął tę funkcję 10 sierpnia 1944 roku. Był odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari IV i V klasy oraz Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino nr 17623.
Wieczorem 25 października patrol 4 kompanii wyruszył w kierunku Predappio w towarzystwie włoskich partyzantów. Po północy wrócił z jeńcami i wiadomością, że Niemcy opuścili miejscowość. Pozostali żołnierze musieli jednak najpierw pokonać wezbraną rzekę. Silny prąd rzeki Rabbi uniemożliwił budowę mostu pontonowego. Mjr Florkowski zaproponował więc, aby saperzy zbudowali kładkę na linach
Rankiem 26 października pluton dowodzony przez st. sierż. Piotra Gwizdałę wkroczył do Predappio i obsadził północny skraj miasta. Wkrótce nadjechali Niemcy na trzech samochodach ciężarowych i przystąpili do kontrataku. Niewielki oddział, zagrożony okrążeniem i dysponujący ograniczonym zapasem amunicji, musiał się wycofać.
Dowódca 4 kompanii, kpt. dypl. Czesław Kozłowski, uznał, że do zajęcia i utrzymania Predappio potrzebne będą dwie kompanie.
Jedziesz na Monte Cassino?
Zamów przewodnik „Monte Cassino i okolice” i odwiedź miejsca związane z 2 Korpusem Polskim: klasztor i Polski Cmentarz Wojenny, pobliskie wzgórza, pomniki i miejscowości wokół Cassino.
Wydarzenia z 27 i 28 października
Rankiem 27 października do ponownego natarcia ruszyły 1 i 4 kompania pod dowództwem kpt. Kozłowskiego. Piechotę wspierały 5 Pułk Artylerii Lekkiej oraz brytyjskie pułki artylerii średniej.
Deszcz ograniczał widoczność niemieckim obserwatorom. Polacy weszli do Predappio i zajęli stanowiska na północnym skraju miejscowości. Po prawej stronie głównej ulicy rozwinęła się 1 kompania, po lewej zaś 4. Kozłowski zameldował przybyłemu mjr. Florkowskiemu, że miasto zajęto bez strat własnych. W nocy patrole stwierdziły obecność Niemców zaledwie około 300 metrów od polskich stanowisk.
28 października do Predappio przyjechał płk dypl. Klemens Rudnicki, zastępca dowódcy 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Niedługo później wkroczyły pozostałe kompanie osiemnastego batalionu.
„Polonia non è liquidata”
Po przyjeździe do Predappio płk Rudnicki wpisał do księgi pamiątkowej: „Polonia non è liquidata” — „Polska nie jest zlikwidowana”. Była to odpowiedź na słowa Mussoliniego, który we wrześniu 1939 roku ogłosił w Rzymie, że Polska została zlikwidowana. Pięć lat później polscy żołnierze zdobyli jego rodzinne miasto.
Na zdjęciu obok: W domu w Predappio, w którym urodził się Mussolini – stół nakryty dokumentami z podpisami wielu odwiedzających to miejsce. Na zdjęciu widać polskiego żołnierza dopisującego swoje nazwisko do jednego z pism. Sekcja Filmowa i Fotograficzna Armii nr 2, Jednostka Filmowa i Fotograficzna Armii (Fotograf) Lambert, Ronald Pinckney. 07.11.1944.
Gdzie znajdowała się księga? Relacja Rudnickiego wskazuje dom narodzin Mussoliniego, natomiast por. Tadeusz Solarczyk i ppor. Franciszek Przybylski we wspomnieniu „Predappio padło” wymieniają kaplicę cmentarną. Przytaczają również wpis dowódcy batalionu, po którym podpisywali się żołnierze:
„W szóstym roku marszu do Polski, żołnierze 18 LBS – 6 LBP zdobyli Predappio, walcząc z Niemcami ‘Za naszą i waszą wolność’”.
Kiedy w 2015 roku odwiedziłem cmentarz i kaplicę grobową rodziny Mussolinich. Byłem też przed domem narodzin dyktatora. Zadałem sobie pytanie: czy księga z wpisem płk. Rudnickiego się zachowała?
Sztandar od mieszkańców
Podczas walk kpt Kozłowski polecił skierować ogień artylerii na północ od miasta, aby oszczędzić zabudowę i przebywających w niej cywilów. We wspomnieniach wiązał tę decyzję z późniejszą wdzięcznością mieszkańców.
Pomoc Polaków nie skończyła się wraz z zajęciem miejscowości. W tunelu w pobliżu fabryki Caproni chroniły się kobiety i dzieci. Brakowało żywności i opieki medycznej. Żołnierze 18 LBS pomagali chorym i rannym, dzielili się własnym jedzeniem, a dowódca batalionu zabiegał o dodatkowe wsparcie.
Mieszkańcy Predappio ufundowali sztandar dla 18 Lwowskiego Batalionu Strzelców w podziękowaniu za wyzwolenie miasta i udzieloną im pomoc. Wręczono go 15 września 1946 roku, podczas święta 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Burmistrz przekazał sztandar gen. Władysławowi Andersowi, a ten oddał go dowódcy batalionu, ppłk. Aleksandrowi Florkowskiemu.
Historia sztandaru miała dalszy ciąg. Dekretem z 19 marca 1968 roku prezydent RP na uchodźstwie August Zaleski nadał mu Order Wojenny Virtuti Militari V klasy za kampanię włoską 1944–1945. Było to odznaczenie za cały dorobek bojowy batalionu, obejmujący również walki o Predappio.
Przy kościele św. Antoniego
Podczas mojej wizyty zajrzałem do kościoła św. Antoniego – Chiesa di Sant’Antonio. Byłem też przed Palazzo Varano, siedzibą władz miejskich.
Władysław Zbigniew Balon, oficer Pułku 4 Pancernego «Skorpion», wspominał, że kilka dni po zajęciu Predappio w kościele św. Antoniego odbyło się uroczyste nabożeństwo dla żołnierzy 5 Kresowej Dywizji Piechoty i 1 szwadronu jego pułku. Uczestniczyli w nim gen. Władysław Anders i gen. Nikodem Sulik.
Z kolei 18 lutego 1945 roku przed kościołem odbyła się przysięga żołnierzy 3 Brygady Strzelców Karpackich.
Fot. NN, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, [album 181 – 8 Baon 3 DSK 1945].
Tablica w centrum miasta
28 października 2024 roku, w 80. rocznicę wyzwolenia, w centrum miasta odsłonięto tablicę poświęconą 2 Korpusowi Polskiemu. W uroczystości wzięli udział burmistrz Roberto Canali, ambasador Anna Maria Anders, córka generała Władysława Andersa, oraz konsul RP Paweł Krupka. Tablica powstała z inicjatywy władz miejskich, organizacji polonijnych i Konsulatu Generalnego RP w Mediolanie. Tego samego dnia Rada Miejska Predappio jednogłośnie przyznała gen. Andersowi honorowe obywatelstwo miasta.
Do Predappio możesz przyjechać idąc szlakiem 2 Korpusu Polskiego i wspomnieć żołnierzy 18 Lwowskiego Batalionu Strzelców, którzy zdobyli miasto, a potem pomagali jego mieszkańcom.
Jeśli interesuje Cię również architektura Predappio oraz historia pochówku Mussoliniego, więcej napisałem o nich na blogu ItalJarek w artykule „Po co jechać do Predappio?”.