Śladami polskiego cmentarza polowego w San Vittore del Lazio

We wrześniu 2026 roku ponownie odwiedziłem San Vittore del Lazio, niewielką miejscowość położoną kilkanaście kilometrów od Cassino. Zabrałem ze sobą fotografię z 1944 roku, przedstawiającą polski cmentarz polowy. Chciałem sprawdzić, czy po ponad 80 latach uda mi się potwierdzić miejsce, w którym pochowano ponad 500 żołnierzy 2 Korpusu Polskiego.

Cmentarz, którego już nie ma

Podczas bitwy o Monte Cassino w San Vittore del Lazio funkcjonował jeden z dwóch polskich cmentarzy polowych, na których chowano poległych żołnierzy 2 Korpusu Polskiego. Znajdował się w pobliżu punktu sanitarnego, do którego trafiali ranni ewakuowani z pola walki.

W latach 1944–1945 pochowano tutaj ponad 500 polskich żołnierzy. W 1945 roku przeprowadzono ekshumacje, a ich szczątki przeniesiono na Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino.

Dawny cmentarz znamy dzisiaj z archiwalnych fotografii. Widać na nich rzędy mogił oznaczonych krzyżami, żołnierzy odwiedzających groby oraz ruiny niewielkiego kościoła. W tle rozciąga się charakterystyczne pasmo gór.

Gdzie znajdował się polski cmentarz?

Przygotowując przewodnik „Monte Cassino i okolice. Szlakiem 2 Korpusu Polskiego”, starałem się ustalić lokalizację dawnego cmentarza. Pomógł mi Piotr Lemieszek, który wskazał teren w pobliżu obecnego cmentarza włoskiego Campo Santo San Vittore del Lazio, przy Via Mirteti, po przeciwnej stronie drogi. Wówczas odwiedziłem to miejsce. Informacje o cmentarzu i jego lokalizacji zamieściłem następnie w przewodniku.

Na fotografiach z 1944 roku moją uwagę zwróciły góry wznoszące się za polskimi mogiłami. Zastanawiałem się, czy ich charakterystyczny zarys pozwoli mi rozpoznać ten sam krajobraz podczas kolejnego pobytu w San Vittore del Lazio.

Powrót do San Vittore del Lazio

12 września 2026 roku ponownie przyjechałem do San Vittore del Lazio. Chciałem porównać widoczną na historycznym zdjęciu panoramę z dzisiejszym krajobrazem. W pobliżu miejsca dawnych pochówków znajduje się włoski cmentarz oraz kościół Madonna delle Grazie. Na fotografiach z 1944 roku za polskimi grobami widoczne są ruiny świątyni. Współczesny kościół wygląda inaczej – w 1968 roku przeszedł restaurację.

Wszedłem na teren włoskiego cmentarza, skąd miałem dobry widok na okoliczne góry. Mur cmentarny nie zasłaniał panoramy. Porównywałem przede wszystkim charakterystyczne wzniesienia i przebieg grzbietów. Podobieństwo było wyraźne. Układ gór widocznych na fotografii z 1944 roku przypominał panoramę, którą miałem przed oczami.

Po ponad 80 latach nie ma już polskich mogił ani ruin kościoła widocznych na fotografiach z czasów wojny. Pozostała panorama gór, dzięki której mogłem spojrzeć na miejsce dawnych pochówków z perspektywy polskich żołnierzy z 1944 roku. O polskich żołnierzach pochowanych w San Vittore del Lazio przypomina dziś pomnik odsłonięty w 2014 roku, znajdujący się w innej części miejscowości niż dawny cmentarz polowy.

Historię cmentarza i jego lokalizację oraz pomnika opisuję w moim przewodniku „Monte Cassino i okolice. Szlakiem 2 Korpusu Polskiego”.