Jarosław RubinGen. bryg. Bolesław Szarecki (KMC nr 8) był Naczelnym Chirurgiem 2 Korpusu Polskiego i jednym z najwybitniejszych polskich lekarzy wojskowych. W przewodniku „Monte Cassino i okolice” piszę o Służbie Zdrowia 2 Korpusu i wspominam kilku lekarzy oraz sanitariuszy. Ze względu na charakter i objętość książki nie mogłem opisać wszystkich. Na blogu mam więcej miejsca, dlatego uzupełniam te historie.
Artykuł o gen. Bolesławie Szareckim pisałem długo i nie było mi łatwo go napisać. Dlaczego? Bo w jego biografii po chwilach wielkości przychodzą również takie, o których czytało mi się trudno. Chcę więc pokazać całą jego drogę od wybitnego chirurga, przez sowiecką niewolę, Armię Andersa i Monte Cassino, po decyzje podjęte po powrocie do Polski.
Od Mińska do Charkowa
Bolesław Szarecki urodził się 17 marca 1874 roku w Mińsku. Pochodził z licznej i niezamożnej rodziny polskiego kolejarza.
Lubow Żwanko i Dmytro Kibkało w artykule „Generał-major profesor Bolesław Szarecki (1874–1960). Charkowski okres założyciela medycyny wojennej w Polsce”, opublikowanym w „Forum Akademickim”, szczegółowo opisują pierwsze kilkadziesiąt lat jego życia.
Według własnej relacji Bolesława Szareckiego, przytoczonej przez Żwanko i Kibkałę, w 1888 roku usunięto go z gimnazjum z „wilczym biletem”. Powodem miał być spór podczas lekcji historii, kiedy młody Szarecki upierał się, że istnieje Polska, a nie tylko używany przez władze rosyjskie „Kraj Przywiślański”.
W tym samym roku rozpoczął naukę w Wojskowej Szkole Felczerskiej w Kijowie. Ukończył ją w 1892 roku z bardzo dobrymi wynikami i otrzymał przydział do oddziału chirurgicznego Klinicznego Szpitala Wojskowego w Charkowie.
Pracował, przygotowując się jednocześnie do dalszej nauki. W 1896 roku zdał maturę, a dwa lata później rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Charkowskim. Utrzymywał się m.in. z korepetycji, masaży i nocnych dyżurów, pomagając także rodzinie. W 1904 roku, mając 30 lat, ukończył Wydział Medyczny z wyróżnieniem.
Niemal natychmiast trafił na wojnę. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej służył jako lekarz pociągu sanitarnego i pracował w czołówkach chirurgicznych. Został odznaczony Krzyżem św. Jerzego.
Po powrocie do Charkowa związał się z Chirurgiczną Kliniką Szpitalną Uniwersytetu Charkowskiego. Prowadził zajęcia ze studentami, publikował i rozwijał zainteresowania chirurgią urazową oraz urologią. W okresie charkowskim opublikował ponad 20 prac naukowych. 17 maja 1912 roku obronił doktorat, a później został prywatnym docentem Uniwersytetu Charkowskiego.
Żwanko i Kibkało zwracają uwagę na jeszcze jeden ciekawy fragment jego życiorysu. W autobiografii sporządzonej w 1952 roku Szarecki pisał o działalności w organizacjach demokratycznych, wystąpieniach na wiecach, usuwaniu z uniwersytetu i więzieniach za działalność polityczną. Autorzy artykułu podchodzą do tej części jego relacji sceptycznie i dopuszczają możliwość, że napisany już w Polsce Ludowej życiorys został dostosowany do ówczesnych realiów politycznych.
Podczas I wojny światowej Szarecki pracował jako chirurg-konsultant w Armii Rosyjskiej. Zajmował się m.in. leczeniem ran postrzałowych brzucha, klatki piersiowej i kończyn.
W 1916 roku podczas Zjazdu Chirurgów Rosyjskich w Moskwie postulował przybliżenie szpitali wojskowych do linii frontu. Uważał, że daleki transport ciężko rannych, szczególnie z ranami brzucha, zwiększa śmiertelność. Już wtedy podkreślał znaczenie szybko udzielonej pomocy i możliwie krótkiego czasu dotarcia rannego do chirurga. Do tych zasad wróci prawie trzydzieści lat później podczas kampanii włoskiej.
W połowie 1919 roku Szarecki wraz z rodziną opuścił Charków. Pod koniec roku dotarł do Warszawy.
Jedziesz na Monte Cassino?
Zamów przewodnik „Monte Cassino i okolice” i odwiedź miejsca związane z 2 Korpusem Polskim: klasztor i Polski Cmentarz Wojenny, pobliskie wzgórza, pomniki i miejscowości wokół Cassino.
Lekarz wojskowy w II Rzeczypospolitej
Po powrocie do Polski Bolesław Szarecki wstąpił do Wojska Polskiego. Był ordynatorem Oddziału Chirurgicznego 1 Szpitala Okręgowego, a następnie Głównego Szpitala Wojskowego.
W 1920 roku uczestniczył w organizowaniu zabezpieczenia medycznego podczas wojny polsko-bolszewickiej. Kontynuował jednocześnie działalność lekarską i naukową, stając się jednym z najważniejszych polskich specjalistów w dziedzinie chirurgii wojennej.
Został awansowany do stopnia pułkownika ze starszeństwem od 1 stycznia 1928 roku. W 1933 roku przeszedł w stan spoczynku.
W sierpniu 1939 roku, wobec zbliżającej się wojny, na własną prośbę został ponownie zmobilizowany. Podczas kampanii wrześniowej służył jako chirurg 104 Szpitala Wojennego.
Od sowieckiej niewoli do Armii Andersa
17 września 1939 roku Bolesław Szarecki został aresztowany przez Sowietów w Trembowli. Od 18 czerwca 1940 roku przebywał w Griazowcu. Tadeusz Brzeziński w książce „Służba zdrowia Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 1939–1946” przytacza wspomnienia Zygmunta Berlinga dotyczące wydarzenia, do którego doszło właśnie w tym obozie.
Ciężko zachorowała około dwunastoletnia córka komendanta. Rozpoznano ostre zapalenie wyrostka robaczkowego, a przewiezienie dziewczynki do szpitala wiązało się z dużym ryzykiem. O pomoc zwrócono się do Szareckiego. Zbadał dziecko i zdecydował się operować w prymitywnych warunkach obozowej izby chorych. Operacja zakończyła się powodzeniem.
Później wytoczono mu z tego powodu sprawę honorową. Zarzucano pomoc „wrogowi” oraz przyjęcie honorarium. Według relacji Berlinga Szarecki bronił się, wskazując, że jako lekarz miał obowiązek ratować człowieka zagrożonego śmiercią. Rozprawę ostatecznie przerwano.
Po rozpoczęciu formowania Armii Polskiej w ZSRR Szarecki ponownie znalazł się w wojsku. 25 sierpnia 1941 roku objął funkcję Naczelnego Chirurga. 16 października przejął obowiązki Szefa Służby Zdrowia Armii, a 11 grudnia został mianowany generałem brygady.
W sprawozdaniu z 8 listopada 1941 roku Szarecki pisał, że 70 proc. ludzi zgłaszających się do Armii znajdowało się w stanie „pożałowania godnym”.
Byli wycieńczeni niewolą, chorobami, niedożywieniem i warunkami transportu. U jednej czwartej przybywających stwierdzano świerzb, występowały przypadki duru plamistego i brzusznego oraz malarii. Brakowało leków i materiałów opatrunkowych.
Po ewakuacji Armii na Bliski Wschód Szarecki nadal kierował jej Służbą Zdrowia. Po utworzeniu 12 września 1942 roku Armii Polskiej na Wschodzie pozostał Szefem Służby Zdrowia Armii.
12 września 1943 roku nastąpiła kolejna reorganizacja. Gen. prof. Bolesław Szarecki został Naczelnym Chirurgiem Armii i 2 Korpusu, natomiast Szefem Służby Zdrowia 2 Korpusu został płk dr Marian Dietrich.
Naczelny Chirurg 2 Korpusu Polskiego we Włoszech
Do kampanii włoskiej Bolesław Szarecki przystępował jako chirurg mający za sobą doświadczenia trzech wcześniejszych wojen. Znał dobrze zasady dotyczące szybkiego udzielania pomocy rannym i wykonywania niezbędnych operacji możliwie blisko frontu.
W 2 Korpusie jako Naczelny Chirurg odpowiadał za poziom i organizację pomocy chirurgicznej. Wspólnie z płk. dr. Marianem Dietrichem określał m.in. zakres operacji wykonywanych w Głównych Punktach Opatrunkowych. Przed bitwą o Monte Cassino wizytował przygotowywane placówki medyczne.
Gen. Szarecki osobiście pracował w Głównym Punkcie Opatrunkowym 6 Kompanii Sanitarnej 5 Kresowej Dywizji Piechoty przy wylocie Inferno Track. W pierwszej fazie walk przez punkt przechodziły setki rannych, a czołówki chirurgiczne pracowały praktycznie bez przerwy.
Tadeusz Brzeziński napisał:
„Gen. Szarecki w wolnych chwilach od operacji był ciągle na wszystkich sekcjach, służąc radą i pomocą”.
Szarecki miał wówczas 70 lat. Przez dwie doby operował rannych.
Jeszcze bardziej plastyczny obraz pozostawił Melchior Wańkowicz w „Bitwie o Monte Cassino”:
„Na stole operacyjnym plutonowy Gaca, twardy Ślązak z 15. baonu. Ręka poszarpana, kość strzaskana – leży na stole bez narkozy, pali papierosa w czasie operacji. Doktor Szarecki operuje.”
Właśnie ten fragment jego życiorysu budzi mój szczególny podziw. Siedemdziesięcioletni Naczelny Chirurg 2 Korpusu mógł kierować pracą lekarzy z pozycji dowódcy. Stanął jednak razem z nimi przy stole operacyjnym.
Gen. Bolesław Szarecki otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 8536. Otrzymał także Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino nr 8.
Jego służba podczas kampanii włoskiej została wysoko oceniona również przez aliantów. 7 kwietnia 1945 roku w rejonie Forlì marszałek polny Harold Alexander osobiście udekorował go brytyjskim Distinguished Service Order – DSO.
W okresie kampanii włoskiej Szarecki pełnił również funkcję Inspektora Szpitalnictwa 2 Korpusu. Pod takim stanowiskiem figuruje również w ewidencji odznaczonych Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino.
Kontrolował pracę szpitali i sposób leczenia rannych także daleko od pierwszej linii. Z dziennika płk. Mariana Dietricha wynika, że podczas jednej z inspekcji Szarecki krytykował chirurgów szpitali stałych za zatrzymywanie „ciekawych przypadków” wymagających długotrwałego leczenia, które zgodnie z rozkazami powinny zostać ewakuowane do Wielkiej Brytanii.
Powrót do Polski i kariera w PRL
Po zakończeniu wojny Szarecki zdecydował się wrócić do Polski. Podczas pożegnania żołnierzy 3 Sanitarnego Ośrodka Ewakuacyjnego w Roseto powiedział:
„Wojna skończona i miejsce nasze jest teraz w kraju, a nie na obczyźnie”.
Nie była to decyzja łatwa ani oczywista.
Jak przeczytałem w książce Pawła Ziętary „Ostatni rozdział… Emigracyjne losy generała Władysława Andersa. Część I: Italia”, gen. Władysław Anders bardzo krytycznie oceniał decyzje wysokich oficerów o powrocie do Polski i kontynuowaniu służby w wojsku podporządkowanym władzom komunistycznym. Uważał taki wybór za złamanie przysięgi, a nawet zdradę.
Szarecki cieszył się jednak dużym szacunkiem Andersa. Kiedy jesienią 1945 roku zdecydował się wrócić do kraju, dowódca 2 Korpusu wydał dla niego pożegnalne przyjęcie.
Sam wyjazd był utrudniany przez polskie władze w Londynie i Brytyjczyków. Szarecki rozpoczął protestacyjną głodówkę i dopiero wówczas otrzymał zgodę na powrót.
3 listopada 1945 roku jako pierwszy generał Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie wrócił do Polski.
Tutaj zaczyna się część jego biografii, którą czytało mi się znacznie trudniej.
Szarecki zdecydował się kontynuować służbę w wojsku podporządkowanym władzom komunistycznym. Źródła nie są całkowicie zgodne co do kolejności stanowisk zajmowanych przez niego bezpośrednio po powrocie. Tadeusz Brzeziński podaje, że objął funkcję Szefa Departamentu Służby Zdrowia MON. Inne opracowania mówią o wcześniejszym okresie pracy jako zastępca Szefa Departamentu.
W latach 1949–1957 był Naczelnym Chirurgiem Wojska Polskiego. Pełnił również funkcję przewodniczącego Lekarskiej Rady Naukowej oraz doradcy Szefa Departamentu Służby Zdrowia MON. Otrzymał też awans do stopnia generała dywizji.
Powojennego okresu jego życia nie można jednak sprowadzić wyłącznie do kariery w strukturach państwa komunistycznego. Szarecki nadal pozostawał aktywnym lekarzem, naukowcem i organizatorem wojskowej służby zdrowia.
Był autorem podręczników i prac poświęconych chirurgii wojennej. Przez cztery lata kierował czasopismem „Lekarz Wojskowy”, a w latach 1952–1957 należał do komitetu redakcyjnego „Chirurgii Narządów Ruchu i Ortopedii”. Uczestniczył w rozwijaniu wojskowej służby zdrowia i kształceniu kolejnych pokoleń lekarzy.
W latach 1946–1953 był także prezesem Polskiego Związku Łowieckiego, a później otrzymał tytuł członka honorowego PZŁ.
Władze PRL korzystały propagandowo z postawy generała i jednocześnie doceniały jego postawę. Otrzymał m.in. Order Sztandaru Pracy I klasy, jedno z najwyższych odznaczeń Polski Ludowej. Zachowały się również fotografie pokazujące generała podczas oficjalnych uroczystości z udziałem Bolesława Bieruta.
O miejscu wyznaczonym mu w oficjalnej pamięci państwa świadczy także rok 1975. „Trybuna Ludu”, centralny organ Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, opublikowała wtedy artykuł zatytułowany „Bolesław Szarecki (1874–1960) lekarz, patriota, żołnierz”. W tym samym roku Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi nadano imię gen. dyw. Bolesława Szareckiego.
Były Naczelny Chirurg 2 Korpusu Polskiego i generał „armii Andersa” stał się więc po śmierci jednym z patronów oficjalnej tradycji wojskowej służby zdrowia PRL.
Spotkanie po latach
O spotkaniu kpt. lek. Jana Orlickiego, lekarza 1 Kompanii Sanitarnej 3 Dywizji Strzelców Karpackich, odznaczonego Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino nr 1666, z gen. Bolesławem Szareckim w Warszawie w 1957 roku napisała córka Orlickiego, Hanna Orlicka-Kielin:
„Rogata natura sprowokowała go też do odwiedzenia generała Szareckiego w 1957 roku w jego oficjalnym biurze w Warszawie. Byli razem w Pawliszczewym Borze i w Griazowcu, także i pod Monte Cassino. Szarecki jednak, mając wysokie stanowisko w Polsce Ludowej, wizytą zachwycony nie był.
— «Co wy tu robicie?» — usłyszał gość od pobladłego generała.
Wizyta świadka i towarzysza dawnych dni wystrojonego w mundur angielski z dystynkcjami i odznakami Drugiego Korpusu wręcz go przeraziła. A wszyscy na korytarzach Ministerstwa Spraw Wojskowych przyglądali się eleganckiemu majorowi i salutowali go należycie, nie mając pojęcia co to za mundur.”
Hanna Orlicka-Kielin, w: Jan Orlicki, „Z II Korpusem. Irak, Egipt, Italia”.
Lekarz, generał i trudna biografia
Bolesław Szarecki zmarł 23 lutego 1960 roku w Warszawie. Został pochowany w rodzinnym grobie na Starych Powązkach, w kwaterze 196-5-22.
Jego życiorys obejmuje kilka zupełnie różnych światów. Urodził się w Imperium Rosyjskim, został chirurgiem i naukowcem w Charkowie, wrócił do odrodzonej Polski, przeszedł przez sowiecką niewolę, organizował Służbę Zdrowia Armii Andersa i został Naczelnym Chirurgiem 2 Korpusu.
W Griazowcu operował córkę komendanta obozu, ponieważ uważał, że obowiązkiem lekarza jest ratowanie człowieka zagrożonego śmiercią. Podczas bitwy o Monte Cassino, mając 70 lat, przez dwie doby operował rannych w GPO na Inferno Track. Jego pracę docenili Polacy i alianci.
Po wojnie dokonał innego wyboru. Wrócił do Polski i przez wiele lat zajmował wysokie stanowiska w wojskowej służbie zdrowia PRL. Jednocześnie nadal prowadził działalność naukową, rozwijał chirurgię wojenną i kształcił lekarzy. Władze komunistyczne obdarzyły go dużym uznaniem i włączyły do oficjalnej tradycji powojennego „ludowego” Wojska Polskiego.
A potem pozostaje scena z 1957 roku opisana przez Hannę Orlicką-Kielin: dawny towarzysz z sowieckiej niewoli i 2 Korpusu przychodzi do jego warszawskiego gabinetu w brytyjskim mundurze.
To właśnie dlatego ten artykuł pisałem długo. W biografii Bolesława Szareckiego znalazłem wiele pięknych kart. Są w niej również wybory i sceny, o których czytało mi się trudno.
Źródła
Tadeusz Brzeziński, „Służba zdrowia Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 1939–1946. Z Armią Andersa z ZSRR ku Polsce”, Wrocław 2008.
Melchior Wańkowicz, „Bitwa o Monte Cassino”.
Jan Orlicki, „Z II Korpusem. Irak, Egipt, Italia”.
Paweł Ziętara, „Ostatni rozdział… Emigracyjne losy generała Władysława Andersa. Część I: Italia”.
Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało, „Generał-major profesor Bolesław Szarecki (1874–1960). Charkowski okres założyciela medycyny wojennej w Polsce”, „Forum Akademickie”, nr 3/2026.
Aneta Hoffmann, „Bolesław Szarecki”, Wirtualne Muzeum 2 Korpusu Polskiego.
„Generałowie, którzy powrócili do powojennej Polski”, Przystanek Historia.
„Bolesław Szarecki (1874–1960) lekarz, patriota, żołnierz”, „Trybuna Ludu”, 1975, nr 103.
